150. rocznica
objawień w Gietrzwałdzie
W 2027 roku minie sto pięćdziesiąt lat od wydarzeń, które uczyniły Gietrzwałd jedynym miejscem objawień maryjnych w Polsce uznanym przez Kościół. Przygotowaliśmy bazę wiedzy o objawieniach z 1877 roku oraz asystenta, który odpowie na Twoje pytania.
Rozmawiasz z systemem AI, nie z człowiekiem. Model działa lokalnie w Polsce — pytania nie trafiają do zewnętrznych dostawców. Odpowiedzi mogą zawierać błędy; informacje istotne sprawdź w sanktuarium. Polityka prywatności · Regulamin
Wszystko o objawieniach w Gietrzwałdzie
Materiały zebrane w jednym miejscu: przebieg objawień dzień po dniu wraz z cytatami, historia wydarzeń, informacje praktyczne dla pielgrzymów oraz asystent, który przeszuka to wszystko za Ciebie.
Trzy najważniejsze słowa z Gietrzwałdu
Historia objawień w Gietrzwałdzie
Osiem rozdziałów przybliżających tło wydarzeń, wizjonerki i znaczenie objawień.
Rozdział I — Tło historyczne
W roku 1877 Polska znajdowała się pod zaborami. W zaborze pruskim Kościół katolicki był prześladowany w ramach kulturkampfu. W tym trudnym czasie niebo zesłało narodowi polskiemu szczególny znak nadziei.
Rozdział II — Wizjonerka: Justyna Szafryńska
Justyna Szafryńska (13 lat) była prostą dziewczynką z pobożnej polskiej rodziny. Jej pokora i wiara uczyniły ją godną przyjęcia niebiańskich orędzi.
Rozdział III — Wizjonerka: Barbara Samulowska
Barbara Samulowska (12 lat), córka nabożnych rodziców z Woryt, dołączyła do Justyny. Od młodości miała serdeczną radość w modlitwie. Po usłyszeniu o zjawieniu poszła z Justyną do Gietrzwałdu. Początkowo proboszcz Weichsel nie dowierzał jej opowieściom, myśląc, że powtarza słowa Justyny. Mimo to Barbara wytrwała, a jej widzenia potwierdziły się, choć 1 lipca widziała tylko jasny blask, co proboszcz uznał za urojenie. Jej historia pokazuje, jak wiara i prostota serca zostały wybrane przez niebo.
Rozdział IV — Nocne nawiedzenie
Po powrocie do domu smutna Barbara opowiedziała rodzicom, że nie widziała Pani. W nocy jednak obudziła ją radosna nowina — Najświętsza Panna nawiedziła ją w jej pokoju, siedząc na tronie przy łóżku. Zapytała Ją, kim jest, i usłyszała: „Ja jestem niepokalanie poczęta". Matka Barbary, czuwając, również usłyszała te słowa. Był to dzień Nawiedzenia NMP, co napełniło ich serca wielką radością — czuli, że Matka Boża przyjęła ich zaproszenie do ich skromnego domu.
Rozdział V — Przebieg objawień
Od 27 czerwca do 16 września 1877 roku Matka Boża ukazywała się wielokrotnie. Biskup warmiński Philipp Krementz, opierając się na oficjalnych dokumentach kościelnych, podał liczbę 187 objawień; w opracowaniach popularnych częściej spotyka się około 160. Objawienia miały miejsce w pobliżu kościoła, na klonie. Maryja zawsze mówiła po polsku, co miało ogromne znaczenie dla podtrzymania ducha narodowego.
Rozdział VI — Orędzie gietrzwałdzkie
Głównym przesłaniem było wezwanie do modlitwy, zwłaszcza różańcowej, oraz do pokuty. Maryja przedstawiła się jako „Najświętsza Panna Maryja Niepokalanie Poczęta" i obiecała, że jeśli ludzie wysłuchają Jej próśb, prześladowania Kościoła ustaną.
Rozdział VII — Skutki i uznanie
Objawienia wywołały wielkie ożywienie religijne i narodowe w Polsce. Gietrzwałd stał się celem licznych pielgrzymek. W 1970 roku papież Paweł VI nadał gietrzwałdzkiemu kościołowi tytuł bazyliki mniejszej, a prawdziwość objawień zatwierdził w 1977 roku, w stulecie wydarzeń, biskup warmiński Józef Drzazga. Gietrzwałd jest jedynym miejscem objawień maryjnych w Polsce uznanym przez Kościół.
Rozdział VIII — Źródło łask
Podczas objawień Matka Boża pobłogosławiła źródełko znajdujące się w pobliżu miejsca objawień. Do dziś wielu pielgrzymów czerpie z niego wodę, wierząc w jej uzdrawiającą i łaskawą moc.
Objawienia dzień po dniu
Zapis wydarzeń od czerwca do września 1877 roku wraz z pytaniami zadawanymi przez wizjonerki i otrzymanymi odpowiedziami.
- 29 czerwca 1877Uroczystość Świętych Apostołów Piotra i Pawła
W Gietrzwałdzie ten dzień od dawna był w wielkim uszanowaniu, obchodzony wstrzymaniem się od ciężkich robót i solennym nabożeństwem.
- 30 czerwca 1877Pierwsze orędzie
Na polecenie proboszcza Justyna Szafryńska zapytała Maryję: „Czego żądasz, Matko Boża?" i otrzymała odpowiedź: „Ja żądam, abyście codziennie różaniec odmawiali."
- 1 lipca 1877Przedstawienie się Maryi
Justyna zapytała: „Kto Ty jesteś?". Odpowiedź brzmiała: „Jestem Najświętsza Panna Maryja Niepokalanie Poczęta". Tego samego dnia w nocy Barbara Samulowska usłyszała: „Maryja Niepokalane Poczęcie".
- 3 lipca 1877Obietnica uzdrowienia
Na pytanie, jak długo będą trwały objawienia, Maryja odpowiada: „Będę tu przychodzić jeszcze dwa miesiące". Obiecuje też uzdrowienie chorym, którzy będą modlić się na różańcu.
- 6 lipca 1877Prośba o krzyż
Maryja prosi o postawienie murowanego krzyża z figurą Niepokalanego Poczęcia, u stóp którego ma być płótno dla uzdrowienia chorych.
- 9 lipca 1877Kaplica lub krzyż
Na pytanie, czy ma być postawiona kaplica, czy krzyż, Maryja odpowiada: „To wszystko jedno, kaplica czy krzyż". Figura ma być stojąca.
- 22 lipca 1877Ostrzeżenie dla ludzkości
Na pytanie o triumf Kościoła dla papieża Piusa IX Maryja odpowiada: „Nie ma żadnego poszanowania dla Mnie, ludzie nawet nie klękają i jeśli nie nastąpi poprawa, nie przyjdę więcej".
- 23 lipca 1877Obietnica triumfu
Na ponowne pytanie o triumf Kościoła dla papieża dziewczęta usłyszały: „Doczeka się go".
- 24 lipca 1877Woda i poświęcenie
Na pytanie, czy chorzy mogą używać wody i czy można ją trzymać do poświęcenia, Maryja odpowiedziała: „Mogą".
- 25 lipca 1877Płótno pod krzyżem
Na pytanie, czy pod krzyżem ma być płótno i woda, Maryja odpowiedziała: „Tylko płótno".
- 26 lipca 1877Zapowiedź prześladowań
Maryja zapowiedziała Justynie: „Jeszcze mniej będą wierzyć ludzie, jeszcze większe przyjdą na was prześladowania, ale to dla waszego dobra".
- 27 lipca 1877O powołaniach do klasztoru
Na pytanie Barbary o powołanie pewnej osoby Maryja odpowiedziała: „Dobrze jest, jeśli do klasztoru idzie tyle osób, ile może".
- 28 lipca 1877Ostrzeżenie przed szatanem
Na pytanie o krzywoprzysięzców Maryja odpowiedziała: „Taki nie jest godny wejść do nieba, on jest do tego namówiony przez szatana. Teraz przed końcem świata szatan obchodzi ziemię jak zgłodniały pies, aby pożreć ludzi".
- 29 lipca 1877Słuchać kapłanów
Maryja powiedziała: „Wszyscy powinni słuchać kapłanów". Na pytanie o przyjazd obcych kapłanów odpowiedziała: „Mogą".
- 1 sierpnia 1877O osieroconych parafiach
Na pytanie o kapłanów dla osieroconych parafii Maryja odpowiedziała: „Jeśli ludzie gorliwie będą się modlić, wówczas Kościół nie będzie prześladowany, a osierocone parafie otrzymają kapłanów".
- 3 sierpnia 1877Błogosławieństwo
Na prośbę o błogosławieństwo Matka Boża powiedziała: „Ja zawsze błogosławię".
- 5 sierpnia 1877O klasztorze w Łąkach
Na pytanie o otwarcie klasztoru Maryja odpowiedziała: „Jeśli gorliwie będziecie się modlić, będzie znowu otwarty".
- 8 sierpnia 1877Jak się modlić
Na pytanie, która modlitwa będzie wcześniej wysłuchana, Maryja odpowiedziała: „Tak nie należy pytać, ale modlić się".
- 10–11 sierpnia 1877Fałszywe objawienia
Maryja potwierdziła, że wizje u krawcowej Hennig miały diabelskie pochodzenie, i nakazała: „Macie słuchać księdza".
- 11 sierpnia 1877O wolności Kościoła i skrupułach
Maryja potwierdziła, że Kościół w Polsce będzie oswobodzony, a osobie skrupulatnej zaleciła pytać spowiednika.
- 12 sierpnia 1877O alkoholikach
Na modlitwę o nawrócenie alkoholików Maryja westchnęła i powiedziała: „Oni będą ukarani".
- 13 sierpnia 1877Modlitwa o zdrowie
Na prośbę o modlitwę za zdrowie Antoniego Buchholza i jego żony Najświętsza Dziewica odpowiedziała: „Będą zdrowi, jeśli będą się modlić i nie będą pić wódki".
- 14 sierpnia 1877Rady dla chorych i nawracających się
Na pytanie o uzdrowienie chorych dzieci Maryja odpowiedziała: „One wiedzą, co mają czynić, modlić się oraz używać wody i płótna". A o nawrócenie luteranina: „On powinien tu przyjść i nauczyć się modlić na różańcu".
- 19 sierpnia 1877O zepsutych dziewczętach
Proboszcz polecił wizjonerkom modlić się o nawrócenie zepsutych dziewcząt. Maryja powiedziała: „One będą ukarane".
- 20 sierpnia 1877Pierwszeństwo Mszy Świętej
Na pytanie, czy z powodu rozpoczęcia roku szkolnego mają przychodzić na różaniec rano przed Mszą Świętą, Maryja odpowiedziała: „Najpierw wysłuchać Mszę Świętą, a potem odmówić różaniec, ponieważ tamta jest ważniejsza od tego".
- 29 sierpnia 1877Powrót sióstr zakonnych
Na pytanie, czy Szpital Mariacki w Olsztynie otrzyma z powrotem siostry zakonne, odpowiedziano: „Tak, otrzymają".
- 30 sierpnia 1877Obietnica cudów
Podczas objawień dziewczęta usłyszały: „Jeszcze przed 8 września będą dokonane cudowne uzdrowienia".
- 1 września 1877Orędzie dla proboszcza
Barbara pytała Matkę Bożą, czego żąda od księdza proboszcza Weichsela. Odpowiedź brzmiała: „Niech się modli do Mnie zawsze, Ja mu byłam zawsze obroną i będę aż do końca".
- 2 września 1877Pomoc duszom czyśćcowym
Samulowska zapytała w imieniu pielgrzyma, co ma czynić, aby pomóc duszom zmarłych rodziców. Maryja wskazała: „Ma dać na Mszę Świętą".
- 3 września 1877Nawrócenie przez Mszę
Szafryńska zadała pytanie, co czynić, aby nawróciła się pewna luteranka. Usłyszała odpowiedź: „Trzeba dać na Mszę Świętą".
- 4 września 1877O spowiedzi
Dziewczęta zapytały, czy siostra pewnego kapłana ma się u niego spowiadać. Otrzymały odpowiedź: „Nie powinna spowiadać się u kapłana brata".
- 5 września 1877Modlitwa o Kościół
Barbara pytała, co mają czynić parafianie w Królewcu, aby odzyskać kościół. Otrzymała odpowiedź: „My powinniśmy się modlić i oni powinni się modlić".
- 7 września 1877Orędzie dla duchowieństwa
Zapytano, czego Matka Boża życzy sobie od duchowieństwa warmińskiego. Maryja powiedziała: „Kapłani powinni gorliwie modlić się do Najświętszej Panny, wtedy ona zawsze będzie przy nich".
- 8 września 1877Ostatnia obietnica i błogosławieństwo źródła
W święto Narodzenia NMP Maryja powiedziała do dziewcząt: „Nie smućcie się, bo Ja zawsze będę przy was". Tego dnia pobłogosławiła również źródełko.
- 12 września 1877Figura
Po przybyciu figury z Monachium, która nie spodobała się dziewczętom, Maryja pocieszyła je: „Wy nie smućcie się, bo figura, która nadeszła, jest dobra".
- 15 września 1877Powołanie do klasztoru
Widzące zapytały, czy mają iść do klasztoru. Odpowiedź brzmiała: „Powinnyście iść do klasztoru".
- 16 września 1877Ostatnie objawienie
Podczas ostatniego objawienia, po poświęceniu figury, Maryja powiedziała: „Odmawiajcie gorliwie różaniec".
Msza ku czci Objawień Gietrzwałdzkich
Kolejne części Mszy Świętej wraz z krótkim objaśnieniem ich znaczenia.
- IntroitusKapłan podchodzi do ołtarza i czyni znak krzyża, rozpoczynając Mszę Świętą.
- KyrieTrzykrotne wezwanie o miłosierdzie Boże: do Ojca, Syna i Ducha Świętego.
- GloriaStarożytny hymn uwielbienia Trójcy Przenajświętszej.
- KolektaModlitwa, która zbiera intencje wszystkich wiernych.
- EpistołaCzytanie z listów apostolskich lub innych ksiąg Nowego Testamentu.
- EwangeliaCzytanie z jednej z czterech Ewangelii, punkt kulminacyjny Liturgii Słowa.
- CredoWspólne wyznanie wiary Kościoła.
- OfiarowanieKapłan ofiarowuje chleb i wino, które zostaną przeistoczone w Ciało i Krew Chrystusa.
- SanctusHymn chwały śpiewany przez aniołów w niebie.
- KanonCentralna i najstarsza część Mszy, podczas której dokonuje się konsekracja.
- Pater NosterModlitwa Pańska, której nauczył nas sam Chrystus.
- Agnus DeiWezwanie do Chrystusa, Baranka Bożego, który gładzi grzechy świata.
- KomuniaKapłan i wierni przyjmują Ciało Chrystusa.
- PostcommunioModlitwa dziękczynna po Komunii Świętej.
- BłogosławieństwoKapłan błogosławi wiernych, a Msza kończy się słowami „Idźcie, ofiara spełniona".
- Ostatnia EwangeliaNa zakończenie Mszy czytany jest Prolog Ewangelii według św. Jana (J 1,1–14).
Informacje dla pielgrzymów
| Położenie | Gietrzwałd, powiat olsztyński, województwo warmińsko-mazurskie |
|---|---|
| Odległość | ok. 20 km na zachód od Olsztyna, przy drodze na Ostródę |
| Miejsce objawień | przy kościele, na klonie w pobliżu plebanii |
| Źródełko | pobłogosławione 8 września 1877, nieopodal miejsca objawień |
| Bazylika mniejsza | tytuł nadany przez papieża Pawła VI w 1970 roku |
| Najbliższe lotnisko | Olsztyn-Mazury (Szymany), ok. 60 km |
Ten serwis jest demonstracją technologii SUPREITY
Portal, który czytasz, powstał jako działający przykład rozwiązań wdrażanych dla firm: wyszukiwania po dokumentach z użyciem AI, modeli uruchamianych lokalnie i zgodności z regulacjami. Wszystko, co widzisz, działa naprawdę — to nie makieta.
Czym jest RAG — w trzech zdaniach
RAG (ang. Retrieval-Augmented Generation, czyli „generowanie wsparte wyszukiwaniem") to sposób budowania asystenta, w którym model językowy nie odpowiada z własnej pamięci. Zamiast tego system najpierw wyszukuje właściwe fragmenty w Twoich dokumentach, a dopiero potem podaje je modelowi z poleceniem: „odpowiedz wyłącznie na tej podstawie". Dzięki temu asystent mówi to, co jest w Twoich materiałach — a nie to, co modelowi się wydaje.
Różnica jest zasadnicza. Zapytaliśmy ten sam model bez RAG, czym jest Gietrzwałd — odpowiedział, że to wiersz francuskiego poety Alphonse'a de Lamartine. Czysta konfabulacja. Po podłączeniu RAG to samo pytanie zwraca poprawną odpowiedź wraz ze wskazaniem, z których materiałów pochodzi. Model się nie zmienił — zmieniło się to, co dostaje na wejściu.
Dlaczego „prywatny" znaczy tutaj coś konkretnego
Popularne asystenty AI działają w chmurze: każde pytanie i każdy dokument opuszcza Twoją firmę i trafia na serwery zewnętrznego dostawcy. Dla wielu zastosowań to bez znaczenia. Ale gdy w grę wchodzą umowy, dokumentacja techniczna, dane pacjentów, akta kadrowe czy korespondencja z klientami — zaczyna mieć znaczenie zasadnicze, zarówno wobec RODO, jak i wobec polityki bezpieczeństwa Twoich własnych klientów.
Prywatny RAG rozwiązuje to u źródła: model działa na Twoim sprzęcie. Dokumenty nie są nigdzie wysyłane, bo nie mają dokąd. Nie ma opłat za każde zapytanie, nie ma zależności od zmiany cennika dostawcy i nie ma ryzyka, że warunki usługi zmienią się w trakcie.
Na czym to działa — konkretny sprzęt i model
Nie mówimy o abstrakcyjnej „mocy obliczeniowej w chmurze". Ten asystent działa na urządzeniu, które zmieściłoby się na Twojej dłoni i pobiera mniej prądu niż żarówka.
- KomputerNVIDIA Jetson Orin Nano Super — moduł edge AI wielkości karty kredytowej
- Pamięć8 GB, współdzielona między procesorem a układem graficznym
- Procesor6 rdzeni ARM64 (aarch64)
- ObliczeniaCUDA 12.6 — model liczy się na GPU, nie na procesorze
- SystemLinux for Tegra, JetPack R36.5
- Pobór mocyrząd kilkunastu watów — mniej niż tradycyjna żarówka
Model językowy
- ModelBielik-4.5B-v3.0-Instruct — polski otwarty model językowy fundacji SpeakLeash i ACK Cyfronet AGH
- DEMO RAG AI made by www.supreity.com www.olsztyn.ai www.gdansk.ai www.lodz.ai
- LicencjaApache 2.0 — otwarta, dopuszcza zastosowania komercyjne
- Dlaczego polskiTrenowany na polskim korpusie: lepsza odmiana wyrazów i naturalniejszy język niż w modelach tłumaczonych
- Parametry4,8 miliarda · 60 warstw · architektura Llama
- KwantyzacjaQ4_K_M (format GGUF) — kompresja wag do 4 bitów; bez niej model nie zmieściłby się w pamięci Jetsona
- Zajętość GPU3,06 GB — wszystkie 60 warstw w pamięci karty graficznej
- Okno kontekstu32 768 tokenów (w tym wdrożeniu wykorzystywane 4096)
- UruchomienieOllama, model wczytywany z lokalnego pliku — bez połączenia z zewnętrznym serwerem
- Baza wiedzy81 dokumentów — treść serwisu i zweryfikowane źródła zewnętrzne
Gdzie to ma sens
Kancelarie i biura rachunkowe (dokumenty objęte tajemnicą), przychodnie i gabinety (dane wrażliwe), firmy produkcyjne (dokumentacja techniczna i know-how), działy HR (akta pracownicze), samorządy i instytucje publiczne (dane obywateli). Wszędzie tam, gdzie odpowiedź na pytanie „czy te dane mogą wyjść poza firmę?" brzmi „nie".
Obowiązki z artykułu 50 weszły w życie 2 sierpnia 2026 i dotyczą każdej firmy używającej chatbota — niezależnie od jej wielkości. Nie ma progu, poniżej którego przepis nie obowiązuje. Ten asystent spełnia je w praktyce: jest wyraźnie oznaczony jako system AI, podaje model i sprzęt, cytuje źródła każdej odpowiedzi i informuje o granicach swojej wiedzy.
Prowadzimy też dokumentację zgodną z logiką norm ISO/IEC 42001 (zarządzanie systemami AI) i ISO/IEC 23894 (zarządzanie ryzykiem AI): opis pochodzenia danych, rejestr zidentyfikowanych ryzyk wraz z zastosowanymi środkami oraz mierzalne testy jakości — zbiór 449 pytań kontrolnych uruchamiany po każdej zmianie.
Zamów własny, prywatny RAG
Ten sam system można zbudować na dokumentach Twojej firmy. Podmienia się bazę wiedzy — reszta działa tak samo. Model zostaje na Twoim sprzęcie, dokumenty nie opuszczają organizacji, a każda odpowiedź wskazuje źródło.
Jak to wygląda: rozmowa o tym, jakie dokumenty i jakie pytania → przygotowanie bazy wiedzy → uruchomienie na Twoim sprzęcie lub serwerze → testy na realnych pytaniach Twojego zespołu → dokumentacja zgodności.
System powstał we współpracy zespołów supreity.com, olsztyn.ai oraz gdansk.ai oraz lodz.ai. Obejmował opracowanie bazy wiedzy, budowę wyszukiwarki semantycznej, dobór i konfigurację modelu językowego, testy jakości na zbiorze 449 pytań kontrolnych oraz dokumentację zgodności z AI Act.
SUPREITY · wdrożenia AI, RAG i zgodność z AI Act · olsztyn.ai · gdansk.ai · gnss.day
Skąd pochodzą informacje w serwisie
Każdy fakt podany w serwisie i w bazie wiedzy asystenta pochodzi z publicznie dostępnego źródła. Informacje faktograficzne sprawdzaliśmy w co najmniej dwóch niezależnych miejscach. Czego nie udało się potwierdzić — tego nie umieściliśmy.
| Historia objawień, daty, wizjonerki | Wikipedia — Objawienia w Gietrzwałdzie (CC BY-SA), Wikicytaty (CC BY-SA), dzieje.pl |
|---|---|
| Uznanie kultu, koronacja obrazu | Wikipedia, e-civitas.pl |
| Godziny mszy, noclegi, dojazd, kontakt | sanktuariummaryjne.pl — oficjalna strona Sanktuarium Matki Bożej Gietrzwałdzkiej |
| Muzeum Objawień i Różańca Świętego | muzeumgietrzwald.pl, materiały prasowe (pch24.pl, olsztyn.com.pl) |
| Mozaika na Wysokiej Bramie w Olsztynie | zabytki.olsztyn.eu, Leksykon Kultury Warmii i Mazur |
| Kalendarium i rozdziały historyczne | Wcześniejsza wersja tego serwisu, po weryfikacji faktograficznej |
Liczba objawień — dlaczego podajemy dwie. Biskup warmiński Philipp Krementz, opierając się na licznych oficjalnych dokumentach kościelnych, wydał opatrzone swoim imprimatur oświadczenie mówiące o 187 objawieniach. Tę liczbę przywołuje również dr Kazimierz Krawczyk, fundator Muzeum Objawień w Gietrzwałdzie. W opracowaniach popularnych i publikacjach książkowych częściej występuje około 160. Rozbieżność wynika ze sposobu liczenia — czy zlicza się każde ukazanie osobno, czy dni z objawieniami, i czy wlicza się nocne nawiedzenie Barbary Samulowskiej oraz przypadki widziane tylko przez jedną wizjonerkę. Podajemy obie liczby wraz ze wskazaniem źródła, zamiast wybierać jedną bez uzasadnienia.
Czego nie umieściliśmy. Informacji o prywatnym fundatorze mozaiki na Wysokiej Bramie oraz o przelocie papieskiego śmigłowca nad Gietrzwałdem — nie znaleźliśmy dla nich potwierdzenia w dostępnych źródłach. Popularne zdanie o różańcu i losach Polski nie pochodzi z objawień; jego autorem jest bł. Honorat Koźmiński, co zaznaczamy w bazie wiedzy asystenta.
150. rocznica objawień
W 2027 roku przypada sto pięćdziesiąt lat od wydarzeń z 1877 roku. Obchody obejmą okres od 27 czerwca do 16 września — tak jak same objawienia, które trwały osiemdziesiąt dni.
Spodziewany jest wyraźnie zwiększony ruch pielgrzymkowy, także z zagranicy. Osobom planującym przyjazd w tym okresie zalecamy wcześniejszą rezerwację noclegów oraz — w przypadku grup — kontakt z sanktuarium z odpowiednim wyprzedzeniem.